ÁNH SÁNG VÀ MẦU SẮC

Mầu sắc của bất kỳ vật thể nào đều phụ thuộc vào loại ánh sáng phản xạ từ vật thể tác động tới mắt. Nói một cách chính xác hơn mầu sắc của vật thể phụ thuộc vào loại ánh sáng chiếu vào vật thể và từng mầu riêng biệt có trong ánh sáng đó, sau đó được phản xạ lại từ bề mặt vật thể tới mắt. Nếu nguồn sáng chiếu vào bề mặt vật thể thiếu một vài mầu nào đó thì ánh sáng phản xạ lại từ bề mặt của vật thể ấy cũng sẽ thiếu những mầu đó. Mầu thực của vật thể chỉ được nhận biết chính xác khi được chiếu sáng bởi ánh sáng trắng tiêu chuẩn- sự cân bằng mầu sắc ở mức tiêu chuẩn.
Mầu sắc của hình ảnh (được thu nhận bởi máy ảnh) bị ảnh hưởng bởi khá nhiều yếu tố: tiến trình nắm bắt ánh sáng của bộ cảm nhận, mạch điều khiển trong máy, phần mềm sử lý....Tuy nhiên yếu tố ảnh hưởng lớn nhất đến sự chính xác của mầu sắc trên bức ảnh đó là mức độ chênh lệch giữa sự cân bằng màu sắc được thiết lập trong máy và sự cân bằng mầu sắc trên thực tế của ánh sáng chiếu vào chủ đề.

CÂN BẰNG MẦU
Ánh sáng trắng là sự trộn lẫn các loại ánh sáng mầu, mỗi loại là một mầu nguyên chất hay nói cách khác ánh sáng trắng là hỗn hợp của các loại ánh sáng mầu. Tuy nhiên tỷ lệ của hỗn hợp các loại ánh sáng mầu tạo nên ánh sáng trắng trong các điều kiện chiếu sáng khác nhau là rất khác nhau. Một trong những cách để miêu tả sự khác biệt này là sử dụng khái niệm nhiệt độ mầu (Color temperature) và độ Kelvin được sử dụng làm đơn vị đo nhiệt độ mầu (đừng lầm lẫn với độ Kelvin dùng để đo nhiệt độ). Theo Kelvin thì thang nhiệt độ mầu có bậc thấp nhất ứng với mầu đỏ, và tăng dần qua các mầu: cam, vàng, trắng, lam. Nguồn sáng càng ngả về lam thì nhiệt độ mầu càng cao và càng ngả sang mầu đỏ thì nhiệt độ mầu càng thấp.

Trong các tình huống chiếu sáng khác nhau, nhiệt độ mầu sẽ khác nhau do đó hình ảnh chụp cũng sẽ có mầu sắc khác nhau. Khi nguồn sáng là đèn dây tóc sẽ cho nhiệt độ mầu thấp vì vậy ảnh chụp sẽ thiên sang mầu đỏ. Khi nguồn sáng là đèn hùynh quang nhiệt độ mầu thường ở mức cao (so với ánh sáng mắt trời) do vậy ánh chụp sẽ thiên sang mầu xanh. Ánh sáng ban ngày vào lúc bầu trời trong xanh thường được coi là ánh sáng trắng có nhiệt độ mầu chuẩn.

Trong 3 ảnh trên từ trái sang phải lần lượt là các ảnh chụp dưới các điều kiện chiếu sáng: dưới ánh nắng mặt trời, dưới ánh đèn hùynh quang, dưới ánh đèn dây tóc.Dễ dàng nhận thấy ảnh hưởng của các điều kiện chiếu sáng khác nhau lên tone mầu của bức ảnh. Ánh sáng chiếu từ đèn huỳnh quang thường có nhiệt độ mầu cao do đó tone mầu thường ngả sang mầu xanh, ánh sáng chiếu từ đèn dây tóc thường có nhiệt độ mầu thấp nên tone mầu thường ngả về mầu đỏ. Việc lựa chọn đúng chế độ cân bằng trắng sẽ hạn chế, loại trừ được ảnh hưởng của hiện tượng này.

Để thu được ảnh có tone mầu chuẩn xác, các máy ảnh thường có tùy chọn cân bằng trắng (white balance) thực chất là việc điều chỉnh mức độ cảm nhận  đối với từng thành phần ánh sáng mầu của bộ cảm nhận sao cho phù hợp với nhiệt độ mầu thực tế trong môi trường. Trong máy ảnh kỹ thuật số có khá nhiều kiểu cân bằng trắng để người dùng tự do lựa chọn:
- Auto: Máy tự động lựa chọn kiểu cân bằng trắng
- Manual: Cho phép người sử dụng thiết lập mức độ cân bằng trắng thông qua việc hướng ống kính máy ảnh tới một miếng bìa mầu trắng hay bất cứ vật thể trắng nào,rồi thiết lập chế độ cân bằng trắng.
- Sunny: Chế độ cân bằng trắng phù hợp khi chụp ngoài trời dưới ánh nắng
- Incadescent: Chế độ cân bằng trắng thích hợp khi chụp trong nhà được chiếu sáng bởi đèn dây tóc
- Fluorescent: Thích hợp khi chụp dưới ánh sáng đèn hùynh quang
- Cloudy: Thích hợp khi chụp ngoài trời có mây mù
- Flash: Thích hợp khi chụp có sử dụng đèn flash, lấy cân bằng trắng là ánh sáng đèn Flash

Làm thế nào để chỉnh kiểu cân bằng trắng?
Tìm trong menu của máy ảnh phần White balance hoặc Color balance. Trong menu của máy ảnh biểu tượng WB thường để chỉ tuỳ chọn cân bằng trắng.

CÂN BẰNG TRẮNG & CÁC THỜI ĐIỂM CHIẾU SÁNG TRONG NGÀY
Trong ngôn ngữ nhiếp ảnh có một khái niệm được gọi là ánh sáng ban ngày (daylight). Kiểu chiếu sáng này chỉ xuất hiện vào những thời điểm nhất định. Ánh sáng ban ngày thường thay đổi từ loại ánh sáng “ấm” thiên về mầu đỏ (warm red) vào lúc mặt trời mọc dần dần chuyển qua loại ánh sáng “lạnh” thiên về mầu xanh (cold blue) vào giữa trưa sau đó lại chuyển về ánh sáng ấm thiên về màu vàng vào lúc mặt trời lặn (warm orange). Loại ánh sáng được gọi là “ánh sáng ban ngày” xét về mặt cân bằng trắng thường chỉ xuất hiện vào khoảng từ 10 giờ sáng cho tới 2 giờ chiều, trong khoảng thời gian này mầu sắc sẽ “sáng” và rõ nét, ảnh chụp sẽ cho mầu sắc chính xác. Ánh sáng chiếu từ mặt trời trong các khoảng thời gian còn lại do bị ảnh hưởng nhiều hơn của khí quyển trái đất (khoảng cách truyền ánh sáng xa hơn) ánh sáng mầu xanh bị lọc nhiều hơn do đó ánh sáng trắng thường có xu hướng nghiêng sang tone mầu ấm vàng-đỏ. Những sự thay đổi này sẽ ảnh hưởng rất lớn đến mầu sắc của bức ảnh được chụp. Tuy nhiên tone mầu ấm đỏ của ánh sáng lúc bình minh hay chiều tà sẽ hiện ra rất rực rỡ và đẹp khi được chụp.

Bức ảnh này được chụp vào lúc bình mình, ánh chụp thường có tone mầu ấm, do cường độ chiếu sáng yếu nên cần tăng cường mức độ phơi sáng.

Ánh sáng vào giữu trưa, những ngày nắng, thường cho những bức ảnh có mầu sắc chính xác.

Ánh sáng vào những lúc chiều muộn thường ngả sang mầu ấm, đỏ-vàng

Bầu trời sẽ có mầu sắc phong phú nhất vào thời điểm nửa giờ trước khi mặt trời mọc hoặc nửa giờ sau khi mặt trời lặn. Đây cũng là thời điểm các đám mây được chiếu sáng tốt nhất có thể giúp tạo nên những bức ảnh phong cảnh kỳ lạ, đẹp mắt

Khi chụp lúc bình minh hay hoàng hôn có cả mặt trời thì  ảnh thường bị thiếu sáng do đó nên tăng mức độ phơi sáng lên 1 hoặc 2 EV.

Vào những lúc ánh sáng rực rỡ như thế này không nhất thiết cứ phải chụp hướng về phía mặt trời mà nên chụp những cảnh vật được chiếu bởi loại ánh sáng đó.

CHỤP VÀO BAN ĐÊM
Đừng quên rằng có rất nhiều thứ sẽ hiện ra rất đẹp khi được chụp vào ban đêm dưới ánh sáng nhân tạo. Các nguồn sáng này (đèn đường, đèn ôtô, lửa…) không chỉ có tác dụng chiếu sáng nếu nằm trong khung hình ảnh sẽ tạo ra những điểm nhấn (nếu biết sắp xếp sẽ cho những hiệu quả bất ngờ),

Khi chụp ban đêm tốt nhất là mang theo gía đỡ ba chân do thường phải chụp trong chế độ thời gian phơi sáng kéo dài dễ gây ra hiện tượng hình ảnh bị mờ do rung máy.

Thời điểm để chụp mặt trăng đẹp nhất là khi mặt trăng ở gần đường chân trời, (bởi nằm gần mặt đất nhất và cũng có kích thước lớn nhất khi chụp). Ánh sáng từ mặt trăng khá yếu do đó cần có thời gian phơi sáng tương đối dài mới thu được hình ảnh mặt trăng rõ nét.

HƯỚNG CHIẾU CỦA ÁNH SÁNG

Hướng chiếu của ánh sáng khi so sánh với vị trí của máy ảnh đóng một vai trò khá quan trọng khi chụp bởi hướng chiếu này sẽ tạo ra bóng của chủ đề chụp hiện ra trên bức ảnh. Có bốn kiểu chiếu sáng sau đây thường gặp: front-lighting (chụp cùng chiều với chiều chiếu sáng), back-lighting (chụp ngược chiều chiếu sáng),  side-lighting (ánh sáng chiếu ngang), top-lighting (ánh sáng chiếu từ trên xuống). Hướng chiếu của ánh sáng cũng ảnh hưởng khá lớn đến việc nhận biết mức độ phơi sáng của hệ thống tự động chỉnh mức độ phơi sáng, có thể lấy ví dụ điển hình sau đây với kiểu chiếu sáng back-lighting (chụp ngược sáng). Khi chụp ngược sáng, ánh sáng chiếu vào ống kính do đó hệ thống tự chỉnh sẽ nhận biết (một cách sai lầm) là chủ thể được chụp sáng hơn so với hiện thực do đó chỉnh mức độ phơi sáng thấp hơn so với mức cần thiết – underexposure, chủ thể chụp hiện ra trên bức ảnh sẽ bị tối.

Side-lighting – ánh sáng chiếu ngang luôn làm nổi bật bố cục, đường nét của chủ thể được chụp do mức độ tương phản của các vùng được chiếu sáng và các vùng bị bóng ảnh hưởng hiện ra rất rõ nét. Điều này cũng một phần giải thích tại sao rất nhiều bức ảnh đẹp chụp phong cảnh đều được chụp vào lúc sáng sớm hoặc chiều muộn.

Front-lighting. Chụp cùng chiều với chiều chiếu sáng.  Kiểu chiểu sáng này sẽ giảm thiếu tối đa bóng của các đường nét, góc cạnh, khả năng canh nét của máy cũng sẽ hoạt động có hiệu quả nhất. Các chi tiết hiện ra rất rõ nét.

Back-lighting. Ánh sáng chiếu từ đằng sau của chủ thể được chụp, vùng của chủ thể chụp hướng về phía ống kính sẽ nằm trong “bóng tối”. Hoạt động của hệ thống tự động chỉnh mức độ phơi sáng sẽ khiến cho hình ảnh của chủ thể được chụp bị tối. Người chụp có thể làm sáng hình ảnh bằng cách tăng cường mức độ phơi sáng.

Top-lighting. Hướng chiếu từ trên cao xuống, kiểu chiếu sáng này rất thường gặp. Nếu như chụp người sẽ dễ nhận thấy vùng hốc mắt sẽ thường bị tối, vùng mũi sẽ được chiếu sáng rõ nhất, để hạn chế hiện tượng này tốt nhất là chuyển người được chụp vào vùng bóng râm.